DOĞRU BİLGİNİN OLANAĞI (2)

“Dünyada gördüklerimizin doğruluğunu,yanlışlığını
anlamak için, doğruyu gösteren bir araç olması gerek;
bu aracın doğruluğunu anlamak için bir deneme gerek;
denemenin doğruluğunu anlamak için de bir araç:
Gel de çık işin içinden…”

MONTAIGNE-Denemeler’den
 

A.) DUYUMCU-DENEYCİ BİLGİ ANLAYIŞI-EMPİRİZM

Doğru bilginin salt duyum ve deneyle kazanıldığını savunan empirist felsefenin kökeni ilkçağlara dayanır. Örneğin, ilkçağın doğa filozoflarından Demokritos’a göre, varlığın en küçük parçası olan atomlar duyu organlarımızdan girerek beyine yerleşirler ve böylece o nesneye ilişkin bilgimizi kazanırız.

Rasyonalizmin, doğru bilgiyi akla bağlayan ve bilgilerimizin kazanılmasında duyum ve deneyi hiç göz önüne almayan tek yanlı yapısına bir tepki olarak doğan, fakat bilgiyi salt duyum ve deneye bağlayarak, tek yanlılığı aşamayan empirizm, insan zihninde doğuştan hiçbir bilginin bulunmadığını ve tüm bilgilerimizin sonradan duyumlarla kazanıldığını savunur. Empirist filozoflara göre, Tanrı, sonsuzluk, uzay, zaman gibi soyut ve zihinsel kavramların bile temelinde duyum ve deney vardır.

Doğru bilginin duyum ve deneyle kazanıldığını savunan düşünceleri sistemli bir felsefe haline getiren ve bu nedenle de empirizmin kurucusu sayılan JOHN LOCKE (1632-1704), gerek bilgi anlayışı ve gerekse toplumsal, ekonomik ve siyasal görüşleri nedeniyle 18. yüzyılın düşünce yaşamını hazırlar.

Locke’a göre, insan zihni doğuştan “boş bir levha/tabula rasa”dır. Bu boş levha sonradan duyum ve deneyle kazanılan bilgilerle dolar. Yani, Locke ilkçağ rasyonalistlerinin, (örneğin Sokrates ve Platon’un) doğru bilginin insan zihninde doğuştan var olduğu görüşüne karşıt bir düşüncenin savunucusu olmakta ve tüm bilgilerimizin duyum ve deneyle sonradan kazanıldığını ileri sürmektedir.

Locke doğru bilginin biricik kaynağı olarak gördüğü deneyi iç deney ve dış deney olarak ikiye ayırır. Dış deney duyumlar, iç deney ise düşünmedir. Dış deney bize renk, ses, sıcaklık, soğukluk gibi basit fikirleri kazandırır. Bu bilgilerin kazanılması sırasında insan zihni tam anlamıyla edilgendir. Basit fikirlerin kazanılmasından sonra, bu bilgiler üzerinde iç deney, yani düşünme eylemi başlar. Zihin artık etkendir ve soyutlama, genelleme, karşılaştırma gibi eylemlerle bileşik fikirleri türetir. Bileşik fikirler Tanrı, zaman, sonsuzluk, evren gibi soyut kavramlardır. Öyleyse, Locke’a göre, insan zihninde temeli duyumlara dayanmayan hiçbir bilgi yoktur.

Empirizmi idealizme dönüştüren George BERKELEY’e göre (1685-1753) de tüm bilgilerimizin kaynağında duyumlar vardır. Biz nesneleri önce algılar, sonra onların zihinsel tasarımlarını yani kavramları oluştururuz. Asıl gerçek de, algılanan somut nesneler değil, onların zihinsel tasarımları, yani kavramlarıdır. Nesneyi gerçek saymak bir yanılmadan, kuruntudan başka bir şey değildir. Asıl gerçeğin zihinsel tasarımlar olduğunu söyleyen ve nesnenin gerçekliğini reddeden Berkeley bu düşüncesini “var olmak algılanmış olmaktır” sözüyle dile getirir.

Empirizm David HUME ile (1711-1776) en son sınırı olan kuşkuculuğa ulaşmakta ve Hume, 18. yüzyıl gibi bilimlerin doruğa ulaştığı bir dönemde bilimden duyulan kuşkuyu dile getirmektedir.

Hume’a göre, temeli duyumda olmayan hiçbir bilgimiz yoktur ve zihnin görevi de duyumların getirdiği bilgiyi birleştirmek ve düzenlemekten başka bir şey değildir. Yani, zihindeki tüm tasarımların temelinde duyumlar vardır. Hume algılarımız sonucu oluşan zihinsel tasarımları “izlenimler (impressions)” ve “fikirler (ideas)” olarak ikiye ayırır. İzlenimler, görürken, işitirken, sever ya da nefret ederken karşılaştığımız canlı duyumlardır. Fikirler ise artık canlılığını yitirmiş olan tasarımlar, yani duyumlarımızın zihinde kalan izleridir. Öyleyse, zihindeki tüm tasarımlar izlenimlere, yani canlı duyumlara geri götürülebilir. Buna göre, duyum ve deneyden bağımsız hiçbir bilgimiz yoktur.

Hume, tüm bilimsel yasaların temeli olan nedensellik tasarımını geri götürebileceğimiz bir izlenimin bulunmadığını savunur. Bildiğimiz gibi, tüm doğa olayları bir nedenselliğe bağlıdır. Yani, doğada olup biten her olayın belli bir nedeni vardır ve neden dediğimiz koşullar olgunlaşınca, bunu ister istemez bir sonuç olayı izleyecektir.Bilim adamının görevi de, doğa olaylarının özünde var olan nedenselliği doğru kavrayıp, bunu bilimsel bir yasa halinde dile getirmektir. Oysa, Hume’a göre, nedenselliği geri götürebileceğimiz bir tasarım yoktur ve böyle bir tasarım bulunamayacağına göre, Hume nedensellik ilkesini alışkanlık ve çağrışım gibi bireysel ve psikolojik nedenlere bağlayacaktır. Ona göre, nesnelerden gelen duyumlar bir düzen içinde gelmektedir ve bu düzenlilik bizde alışkanlık yaratır. Örneğin, biz nerede ateş görsek, onun sıcaklığını, nerede buz görsek onun soğukluğunu algılarız. Buradan, ateş ve sıcaklığın, buz ve soğukluğun birbirinin neden ve sonucu olduğunu düşünürüz. Bundan sonra da sıcaklığını hissetmesek bile, nerede bir ateş görsek hemen onun sıcak olduğunu anlarız. Bu anlamayı sağlayan yeteneğimiz de çağrışımdır.

Buna göre, Hume doğa olaylarındaki nedenselliği çağrışım gibi bireysel ve değişken bir temele bağlamakta, nedensellik gibi zorunlu bir ilişkiyi psikolojik bir çağrışım olgusuyla açıklamış olmaktadır. Bilimsel yasaların kendisine dayandığı nedensellik ilkesi çağrışıma bağlanınca da, bilimsel yasaların tıpkı çağrışım gibi kişiden kişiye değişebileceği anlayışı gündeme gelmekte ve böylece David Hume bilimsel yasaların bile kuşkuyla karşılanması gerektiğini dile getirmiş olmaktadır.

B.) ELEŞTİRİCİ BİLGİ ANLAYIŞI-KRİTİSİZM

Bir yandan, Hume’un nedenselliğe ilişkin görüşleriyle sarsılan bilimsel bilgiyi yine felsefe yoluyla yeniden eski güvenilirliğine kavuşturmak, bir yandan da bilgilerimizin nasıl kazanıldığını tek yanlı bir biçimde açıklayan rasyonalizmin ve empirizmin tek yanlılığını aşarak , doğru bilgiyi bir yanıyla duyum ve deneye, bir yandan da akla bağlayıp sağlam bir temele yerleştirmek görevini İmmanuel KANT (1724-1804) yerine getirecektir.

Kant doğru bilginin kazanılmasını bir yanıyla deneye, bir yanıyla da akla bağlarken, hem bize deneyin ne sağladığını ve hem de aklın bilgi edinmedeki olanaklarını sorgulamaktadır. Bu nedenle, Kant felsefesi bir eleştirel felsefedir ve zaten bu felsefe Sokrates’in “kendini bil” sözüyle başlar. Çünkü, insan kendi aklının bilgi kazanmadaki görevini ve olanaklarını araştırmadan bir felsefe sistemi kuramaz. Bu nedenle, Kant önce aklı araştırarak, hem duyum ve deneyden akla nasıl geçildiğini göstermekte ve hem de David Hume ile kuşkuculuğa sürüklenen bilimsel bilgiyi sağlam bir temele yerleştirmektedir.

Başlangıçta Kant insan aklının kesin gerçeğe ulaşabileceğini savunarak dogmatik rasyonalist bir tavır takınır. Ancak, kendi deyişiyle, Hume’un felsefesiyle karşılaştığında dogmatik saplantıdan kurtulur ve kendi özgün felsefesini yaratır. Kant böyle bir değişimi “Hume beni dogmatik uykumdan uyandırdı” sözleriyle dile getirmiştir.

Kant bilgilerimizi bir yanıyla deneye, bir yanıyla da akla bağlarken, önce sahip olduğumuz yargıları, yani önermeleri sınıflandırır. Önermeler önce analitik ve sentetik olarak ikiye ayrılır. Analitik önermeler, öznenin yükleme yeni bir şey katmadığı, öznenin niteliklerini tekrarlamakla yetindiği ve bu nedenle de bize yeni bir bilgi kazandırmayan önermelerdir. Örneğin, “üçgen üç kenarlıdır” önermesi analitik önermedir. Sentetik önermeler ise bize yeni bir bilgi kazandıran, yüklemin özneye yeni bir nitelik eklediği önermelerdir. Örneğin “dünya bir gezegendir” önermesi sentetik bir önermedir.

Analitik önermeler yapısı gereği a prioridir. Yani, duyum ve deneyle kazanılmaz ve bize yeni bir bilgi vermediği için de deneye bağımlı değildir. Oysa, sentetik yargılar apesterioridir, yani deneye bağımlıdır ve bu tür yargılarda zorunluluk da yoktur. Kant’ın ulaşmak istediği kesin ve doğru bilgi bir yanıyla sentetik, bir yanıyla da a priori olmak zorundadır. Çünkü, bu tür yargılar hem bize yeni bir bilgi kazandıracak ve hem de akla uygun ve zorunlu olacaktır. Böyle yargılar matematik ve fizik alanının yargılarıdır. Çünkü, matematiğin ve fiziğin yargıları hem tümel, hem de zorunludur.

Daha sonra insan zihninin yapısını araştıran Kant, zihin yapısında duyarlık ve anlık olmak üzere iki temel öğenin bulunduğunu savunur. Duyarlıkta zaman ve mekan formları vardır. Yani, biz tüm nesneleri bu iki form aracılığıyla biliriz. Anlıkta ise, duyum ve deneyi getirdiği bilgileri düzenleyecek olan a priori ilkeler vardır ki, Kant bu ilkeleri on iki taneyle sınırlandırarak, bu temel düzenleyici akıl ilkelerine “12 Yargı Formu” adını verir. Duyum ve deneyle kazanılan dağınık ve düzensiz bilgiler de akıldaki bu formlarla düzene sokularak kesinlik kazanır.

C.) OLGUCU BİLGİ ANLAYIŞI- POZİTİVİZM

19. yüzyılda pozitif bilimler alanında görülen hızlı gelişme filozofların da ilgisini çeker ve felsefenin de pozitifleşmesi konusunda görüşler dile getirilmeye başlanır.

Pozitivist felsefenin kurucusu Auguste COMTE (1798-1857), nesnelerin ancak gözlem ve deneye elverişli dış görünüşlerinin (fenomen) bilinebileceğini savunur. Buna göre, bilgilerimiz bilimin bildirdikleri ile sınırlıdır. Görünümler, yani fenomenlerle ilgili bilgilerimiz de mutlak değil, göreceli (relatif) dir. Aslında, bir olayın ya da nesnenin özünü ve gerçek nedenini aramanın da gereği yoktur. Bizim bilmemiz gereken, olayların hiç değişmeyen art arda gelişleri, yani olayların hiç değişmeyen bilimsel yasalarıdır. Bu nedenle, bilimsel bilginin işlevi fenomenlerin yasalarını kavrayarak, bunların da yardımıyla gelecekte olabilecek olayları önceden kestirmek, yani olaylar hakkında bir öngörü kazanmaktır.

Auguste Comte “Pozitif Felsefe Dersleri” isimli eserinde, insan zihninin ve bilimlerin üç aşamadan geçerek geliştiğini ileri sürer ve bu aşamaları “Üç Hâl Yasası” olarak isimlendirir. Buna göre, insan önce doğayı ve varlıkları mistik ve tanrısal güçlerle açıklamış ve olayların nedenini tanrısal güçlere bağlamıştır (Teolojik Aşama). Daha sonra dinsel güçlerin yerini soyut ve metafizik ilkeler alır (Metafizik Aşama). Sonunda, insan zihni olayları hiç değişmeyen bilimsel yasalarla açıklamaya başlar, yani pozitif aşamaya ulaşır. İnsan zihni ve bilimler bu aşamalardan geçerek pozitifleştiği halde, felsefe henüz metafizik aşamadadır ve felsefenin de pozitifleşmesi, yani pozitif felsefenin kurulması gerekir. Pozitif bilimler olayların değişmeyen yasalarını araştırırken, pozitif felsefenin görevi bilimlerin yöntem ve ilkeleri üzerinde düşünmek ve böylece bilimlerin gelişmesine yardımcı olmaktır.

Auguste Comte, bilgilerimizi yalnızca gözlem ve deneyle, yani bilimin bildirdikleriyle sınırlandırmakta, gözlem ve deneyi aşan konularda bilgi sahibi olamayacağımızı savunarak metafiziğe karşı çıkmaktadır. Böylece, pozitivizm, felsefenin temel konusu olan metafiziği yadsıyan ve felsefeyi salt bir bilim felsefesi, ya da bir bilim mantığına indirgeyen, yani felsefenin alanını daraltan bir düşünce akımı haline gelir. A. Comte ise, metafiziği yadsımasına karşın, kendisi de metafiziğin kalıplarını aşamamıştır.

D.) ÇÖZÜMLEYİCİ BİLGİ ANLAYIŞI- ANALİTİK FELSEFE

19.yüzyıl felsefesi olan pozitivizm yüzyılımızda “Yeni Pozitivizm” adıyla yeniden canlanır. Felsefeyi mantıksal dil çözümlemelerine indirgeyen, felsefenin görevinin bilimin dilini çözümlemekten başka bir şey olmadığını savunan yeni pozitivizm, çözümleyici (analitik) işlevinden ötürü “Analitik (Çözümleyici) Felsefe” adıyla anılır. Günümüz analitik felsefe yandaşları bu akımı bilimsel felsefe olarak da adlandırmaktadırlar.

Analitik felsefe yandaşları, gelişen bilimin günümüzde Kant’ın ve A. Comte’un bilgi anlayışını yıktığını ileri sürerler. Onlara göre, felsefenin temel görevi, bilimin yöntemini kullanarak, yani olguların araştırılmasıyla başlayarak genel ilkelere ulaşmaktır. Öyleyse, felsefe aklın çözümlemesini yapmak yerine bilimin çözümlemesini yapmalı ve bilimin ilkelerini doğrudan bilimin kendisinden çıkarmalıdır. Felsefe bilimlerin çözümlemesini yapmakla yükümlü kılınınca, ona bu çözümlemeyi pürüzsüz biçimde yapmasını sağlayacak bir yöntem de gerekli olacaktır. Bu yöntem de “Lojistik”, ya da “Sembolik Mantık”tır. Bu nedenle, analitik felsefe sembolik mantığı tek düşünce disiplini olarak kullanmaya başlar ve sembolik mantığın gelişmesine büyük katkıda bulunur.

Analitik felsefenin önde gelen temsilcisi Ludwig WİTTGENSTEIN’a (1899-1951) göre, felsefenin dili aslında matematiğin ve mantığın gelişmiş dili olan sembolik mantığın dilidir. Gerçeğin bilgisine de ancak bu dille ulaşılır. Çünkü, bu dil olgusal içerikten uzak, salt formel ve temel düşünme ilkelerine uygun bir dildir.Wittgenstein yaşamı boyunca bu mantıksal dilin asıl gerçeğin bilgisini verip veremeyeceğini araştırmış ve bu ideal dilin kapsamına girmeyen, yani sembolleştirme olanağı bulunmayan metafizik önermeleri reddetmiştir. Ona göre, metafizik, sembolik mantığın dilini aşan konuları ele alır. Metafizik önermeler sembolik dile uymadığından, biz bu konular üzerinde bilgi edinemeyiz. Bu yüzden de, Wittgenstein’in deyişiyle ”insan, dile getiremeyeceği, konuşamayacağı konularda susmalıdır.”

E.) SEZGİCİ BİLGİ ANLAYIŞI- ENTÜİSYONİZM

Doğru bilginin kazanılmasında aklın, duyum ve deneyin dışında bir yetenek olarak sezgiye önem veren ve doğru bilginin felsefi sezgiyle kazanılacağını savunan görüşe “Entüisyonizm (Sezgici Görüş)” denir.

Salt dinsel sezgiye dayanan görüşüyle sezgiciliğin önüsü sayılan düşünür, 12. yüzyılda yaşayan GAZALİ’dir (1050-1111). Türk-İslâm düşünürü Gazali, doğru bilgiye ulaşmada duyuların ve aklın ne derecede güvenilir olduğunu sorgulamakla işe başlar. Onun aradığı öyle bir kesinliktir ki, “ruh böyle bir bilgiye bağlanmış ve kanmış olsun…” Böylesine kesin bir bilgiye duyumlar yoluyla ulaşılamaz. Çünkü, duyumlar sürekli olarak değişir ve en sağlam duyumuz olan görme duyusu bile yanıltıcıdır. Akıl da bizi böylesine bir kesinliğe ulaştıramaz. Çünkü aklın en önemli ürünü olan felsefe bile ele aldığı konularda bir kesinliğe ulaşamamıştır. Gazali “Filozofların Tutarsızlıkları” isimli eserinde filozofların hiçbir konuda birbirleriyle uzlaşamadıklarını, herkes için geçerli olabilecek kesin bir bilgiyi kazanamadıklarını, insanı yalnızca kuşkuya sürüklediklerini ileri sürer. Duyumların ve aklın bizi doğru bilgiye götüremeyeceği sonucuna ulaşan Gazali, asıl gerçek ve tek kesin bilgi olan Tanrı bilgisini, Tanrıyı içinde duyma, yaşayarak ve sezerek bilme yoluyla elde edebileceğimizi savunur. Böylesine bir sezgi ve içsel bir algıyla, yani gönül gözüyle tek kesinlik olan Tanrı bilgisine ulaşmak için, insanın önce gönlünü temizlemesi ve tutkularından arınması gerekir. Tövbe, sabır, boyun eğme, şükür, çile çekme gibi yollara ruhunu tutkularından arındıran ve gönlünü temizleyen insan Tanrıyı kendi içinde hissedecek, sezerek ve yaşayarak Tanrıyı bilecektir.

Henri BERGSON (1859-1951) sezgici görüşü sistemli bir felsefe disiplini haline getirir. Ona göre, insana doğanın ve nesnelerin doğru bilgisini kazandıracak yetenek felsefi sezgiden başka bir şey olamaz. Bergson, yaşamı sürekli bir gelişme, bir evrim ve atılım olarak niteler. Asıl gerçek de, böyle bir “yaşam akışı”dır ve tüm varlıklar, nesneler bu yaşam akışı içinde sürekli bir gelişim, evrim ve atılım halindedir. Bu süreç bir “yaşam atılımı/elan vital “ dir. Madde de değişmez gibi görünmesine karşın, sürekli akan bir devinim içinde kavranır. İnsan ise böyle bir yaşam atılımı içinde sürekli gelişerek kendini yeniler. İşte akıl böylesine atılımı, gelişimi ve değişimi kavrayabilecek güçte değildir. Çünkü, akıl yalnızca değişmeyeni ve durgun olanı kavrayabilecek bir yapıdadır ve bu nedenle de bir devinim içinde olan yaşamın içine girip onu anlayamaz.

Bergson, hiç şaşmayan ve sürekli aynı biçimde yinelenen içgüdülerin de böyle bir gerçeği kavrayıp kavrayamayacağını sorgular. İçgüdünün bizi gerçeğin içine götürebileceğini, fakat gerçekliğin bilgisini veremeyeceğini, çünkü içgüdüde bilme, öğrenme gibi bir yeteneğin bulunmadığını savunur. Aslında, içgüdü sürekli gelişim ve değişime kayıtsızdır ve yalnızca çevresiyle sınırlıdır. Kendi üzerinde düşünemez, kendini aşıp düşünce dünyasına giremez. Öyleyse, gerçeği kavramanın tek yolu sezgidir. Sezgi bir anda yakalama, kavrama, sezip bulgulamadır. Yaşam atılımını içinde yaşayarak kavrayabilen sezgi, akıl ve içgüdünün sentezidir. Çünkü, sezgi gerçeği dolaysız bir biçimde kavrarken akıldan ve içgüdüden yararlanır. Akıl içgüdüyü tutkularından kurtarır ve içgüdüde uyku halinde olan bilinci uyandırır. Öyleyse, sezgi kendi bilincine ulaşmış olan içgüdüdür ve gerçeği bize olduğu gibi, dolaysız olarak bildirecek tek güçtür.

F.) FAYDACI BİLGİ ANLAYIŞI- PRAGMATİZM

Yunanca’da iş, eylem anlamına gelen pragma sözcüğünden türetilmiş olan pragmatizm, bir endüstri ülkesi olan Amerika Birleşik Devletleri’nde, iş çevrelerinin ve Amerikan endüstri yaşamının felsefesi olmuştur.

Pragmatist felsefenin kurucularından William JAMES’e (1842-1910) göre, düşünme, nesneleri ve varlıkları tanımaya değil, insanın çevreye uyum sağlamasına yarayan bir araçtır. Buna göre, düşünmenin kendisi de bir iş ve eylemdir ve bu eylemin amacı, nesneleri yaşamımızı kolaylaştıracak araçlar durumuna getirmektir. Düşünme fayda ve işe yarama açısından ele alınmazsa bir yararı kalmaz. Felsefe, pragmatizme gelinceye kadar hep kesin ve genel bir gerçeği aramakla vakit geçirmiştir. Oysa, pragmatizme göre gerçeğin ölçüsü “fayda ve işe yarama ”dır ve bunun dışında bir gerçeği aramanın hiçbir anlamı yoktur. Bilim ve sanat gibi felsefe de bu temel ölçüte göre değerlendirilmelidir. Öyleyse, bize yararlı olan ve işimize yarayan her şey gerçektir. Bir pragmatist “fayda”yı gerçeğin ölçüsü saydığı gibi, “doğru” ve “iyi” gibi kavramları da özdeşleştirir. Yani, bize yararı olan gerçek ve doğru, gerçek ve doğru olan da aynı zamanda iyidir. Buna göre pragmatizm, ahlakın temel ilkeleri olan iyilik ve erdemi de bize yararlı olduğu ölçüde doğru saymaktadır.

William James’e göre felsefenin görevi, belirli bir dünya görüşünün doğru olmasının yaşamımızın belli dönemlerinde bizde ne gibi etkiler yaratacağını anlamaktır. Öyleyse, önemli olan şu, ya da bu dünya görüşü değil, bu dünya görüşünün yaşamımızın belli dönemlerinde bize sağladığı yarardır. Felsefe de bu yararın ne olduğunu araştırmakla yükümlüdür.

 

G.) ÖZ BİLİMİ - FENOMENOLOJİ

Yüzyılımızın başında kurulan ve hem bir düşünme biçimi, hem de yöntem olarak gelişen fenomenoloji, bir düşünme biçimi olarak “Öz”ü araştırır ve özün bilinebileceğini savunur. Bu nedenle de, duyularımızla kavradığımız fenomenin, yani görünenin akılla kavranan özüne yönelir. Aslında, öz fenomenin içindedir ve insan aklı bu özü kavrayabilir. Zaten, felsefenin görevi, dış dünyadan duyumlar yoluyla gelen, ya da kendi iç varlığımızın kazandırdığı özü, kendi yöntemini kullanarak ve her türlü somut özelliklerinden ayırıp kavramaktır. Buna göre, fenomenoloji akıl yoluyla varlığın özüne inilebileceğini savunmakta, yani metafiziği kabul etmektedir.

Fenomenolojinin en önemli temsilcilerinden Edmund HUSSERL (1859-1938) özü kavrayan felsefenin sarsılmaz ve kesin bir bilim olacağını savunur. Varlığın –hiç kimse tarafından düşünülmese bile- var olan özü mantıksal düşünme ile kavranır. Felsefe, özün niteliğini ve işlevini araştırırken özenli bir bilinç çözümlemesi yapmak zorundadır. İşte böyle bir çözümleme ancak fenomenoloji yöntemiyle gerçekleşir. Bunun için, önce duyum ve deneyin kazandırdığı tüm somut bilgileri, nesnenin duyusal ve somut özelliklerini “Ayraç (Parantez) içine almak” ve öze ilişkin olmayan niteliklerini dışlamak gerekir. Bundan sonra geriye yalnızca “salt ben”, ya da “aşkın (transandantal) bilinç” kalır ki, fenomenoloji bu arınmış bilinçte kalan her şeyi derinliğine araştırarak öze ulaşabilir. Görüldüğü gibi, fenomenoloji yalnızca görünenin, yani fenomenin bilgisini kazanabileceğimizi savunan ve metafiziği reddeden pozitivist düşünceye karşı bir akımdır. Çünkü, insanın hem fenomenden başlayarak öze ulaşabileceğini savunmakta ve hem de özün bilgisine ulaşmanın ancak akıl, yani metafizikle mümkün olabileceğini ileri sürmektedir.